Pięć zmysłów, jeden świat

Na stole leży tajemniczy przedmiot. Lena mówi: jest biały. Olek mówi: jest gładki. A ich tata dodaje: szeleści. Zaraz, zaraz. Czy każde z nich znalazło inną rzecz? A może wszyscy mówią o tym samym?

Cześć! To Kidly. Wielkie pytania małych odkrywców. Dzisiaj zostaniemy detektywami zmysłów. Nie trzeba niczego przygotowywać. Będziemy podróżować w wyobraźni.

Tajemniczy przedmiot to zwykła kartka papieru. Nie ma baterii, głośnika ani przycisku z napisem „graj”. A jednak może dostarczyć informacji oczom, uszom i skórze. Jak to robi? Zacznijmy od pierwszej wskazówki.

Lena przygląda się kartce. Zauważa jej jasny kolor, prostokątny kształt i małe zagięcie w rogu. Korzysta ze wzroku. Światło docierające do oczu pozwala jej zbierać takie wskazówki.

Olek przesuwa palcem po brzegu papieru. Wyobraźmy sobie, że robi to ostrożnie. Zauważa, że kartka jest cienka i dość gładka. Korzysta z dotyku. To zupełnie inne pytania niż pytanie o kolor.

Tata delikatnie zgniata papier. Pojawia się szelest. Dzieci słuchają, jak zmienia się dźwięk. Teraz informacji dostarcza słuch. W naszej opowieści opisuję ten szelest słowami. Prawdziwej kartki przy tobie nie zgniatam.

Trzy osoby, trzy rodzaje wskazówek, jeden przedmiot. Nie musimy wybierać, kto ma rację. Kartka może być jednocześnie biała, gładka i szeleszcząca przy zgniataniu.

Pomyśl o jabłku z obrazka. Czy informacja, że jest czerwone, mówi nam od razu, jak smakuje? Daj sobie chwilę.

Nie. Kolor to wskazówka dla wzroku. Sam nie rozstrzyga, czy jabłko jest słodkie, kwaśne, czy może łączy oba smaki. Każdy zmysł pomaga odpowiedzieć na inne pytanie.

Lena zastanawia się, czy to palec wie, że papier jest gładki. Palec przecież nie chodzi do szkoły i nie uczy się nazw przedmiotów.

W skórze znajdują się receptory. To małe struktury, które odbierają określone bodźce, na przykład nacisk. Możemy wyobrazić je sobie jako czujniki. Nie są jednak elektronicznymi guzikami. To części naszego ciała.

Powstające sygnały są przekazywane przez układ nerwowy. Mózg pomaga je przetwarzać i rozpoznawać, czego dotykamy. Podobnie informacje z oczu i uszu są przetwarzane przez mózg. Oko, ucho czy skóra nie opowiadają nam całej historii samodzielnie.

Dotyk działa również poza palcami. Czujesz przecież rękaw na przedramieniu albo oparcie fotela przy plecach. Skóra różnych części ciała potrafi dostarczać informacji.

Każdy człowiek może odbierać bodźce trochę inaczej. Nie wszyscy widzą lub słyszą tak samo. Dzisiaj poznajemy sposoby zbierania wskazówek, a nie urządzamy konkursu, kto zauważy ich najwięcej.

Olek robi zdjęcie zgniecionej kartki. Potem pokazuje je Lenie. „Słyszysz, jak szeleści?” — pyta.

Lena prawie odpowiada: tak. Tak dobrze pamięta ten dźwięk, że pojawia się on w jej wyobraźni. Ale zaraz się zatrzymuje. Na zdjęciu widać fałdy papieru. Samo zdjęcie nie odtwarza szelestu.

To ważne odkrycie. Możemy coś widzieć, możemy coś pamiętać i możemy się czegoś domyślać. To trzy różne sytuacje. Gdy Lena wyobraża sobie szelest, korzysta ze wspomnienia. Nie usłyszała właśnie nowego dźwięku z kartki.

Spróbujmy małej zagadki. Ktoś pokazuje ci zdjęcie psa z otwartym pyskiem. Czy z samego zdjęcia wiesz, jak głośno szczeka? Zastanów się.

Nie. Możesz przypuszczać, że szczeka, albo przypomnieć sobie podobnego psa. Może jednak pies właśnie ziewa. Dobry detektyw potrafi powiedzieć: „to widzę”, „to pamiętam” albo „tego się domyślam”. Dzięki temu nie miesza wskazówek z przypuszczeniami.

Wzrok, słuch, dotyk. Znamy już trzy nazwy. Do znanej piątki należą jeszcze węch i smak. Węch pomaga rozpoznawać zapachy, a smak takie cechy jak słodkie, kwaśne czy słone.

Te informacje potrafią współpracować. Gdy jemy znany owoc, jego zapach współtworzy całe wrażenie, które na co dzień nazywamy smakiem owocu. Dlatego przy zatkanym nosie jedzenie może wydawać się mniej wyraziste. Smak i węch są różnymi zmysłami, ale razem dostarczają bogatszych wskazówek.

A teraz niespodzianka. Znana piątka nie opisuje wszystkich sposobów, w jakie ciało odbiera informacje. Mamy też między innymi zmysł równowagi i czucie położenia części ciała. Dzięki takim informacjom mózg może orientować się, jak ułożone jest nasze ciało.

Nie musisz teraz zamykać oczu ani wykonywać żadnego ćwiczenia. Wystarczy pomyśleć: moje ciało wie o świecie więcej, niż mieści się w krótkiej wyliczance pięciu zmysłów. To początek następnych odkryć.

Wracamy do kartki. Czy można ją usłyszeć? Można usłyszeć dźwięk powstający na przykład wtedy, gdy ktoś ją zgniata. Można zobaczyć jej kolor i poznać dotykiem jej powierzchnię. Jedna rzecz, różne drogi poznawania.

Lena zapisuje w swoim wyobrażonym notesie: „Wiem, skąd mam wskazówkę”. To nasze dzisiejsze hasło. Zanim uznamy, że coś wiemy, warto zapytać: czy to zauważyliśmy, przeczytaliśmy w opisie, czy dopiero zgadujemy?

Po odcinku możesz wybrać z rodzicem jeden znajomy przedmiot i opowiedzieć o dwóch jego cechach. Do każdej dopowiedz, skąd o niej wiesz. W kursie „Pięć zmysłów, jeden świat” na Kidly czekają kolejne zagadki i notatnik odkrywcy.

To były Wielkie pytania małych odkrywców. Następnym razem poznamy sąsiadów tak małych, że sam wzrok nie wystarczy, aby ich zobaczyć. Do usłyszenia!