Mikroby: mali sąsiedzi, różne zadania

Wyobraź sobie, że dostajesz mapę pewnego niezwykłego świata. Są na niej woda, ziemia, kuchnia i liść leżący w ogrodzie. Gdzie szukać mieszkańców? Rozglądasz się, ale nie widzisz żadnych małych domków. Ani ulic, ani samochodów. Czy mapa jest pomyłką?

Cześć! To Kidly. Wielkie pytania małych odkrywców. Dzisiaj odwiedzimy świat mikrobów. To podróż w wyobraźni. Nie będziemy niczego hodować ani szukać próbek do doświadczeń.

Naszym przewodnikiem będzie Kuba. Kuba narysował na kartce najmniejszą kropkę, jaką potrafił. Zastanawia się, czy może istnieć coś jeszcze mniejszego. Tak małego, że nie dostrzeże tego nawet wtedy, gdy bardzo się skupi.

Może. Pojedyncze bakterie są zbyt małe, żeby zobaczyć je gołym okiem. Oczy mają swoje możliwości i swoje granice. Kiedy czegoś nie widzimy, nie zawsze oznacza to, że tego nie ma.

Kuba wyobraża sobie wielką lupę. Taką jak w książce o detektywie. Lupa pomaga obejrzeć drobne szczegóły liścia. Jednak zwykła lupa nie wystarczy, żeby zobaczyć pojedynczą bakterię.

Do oglądania bardzo małych obiektów naukowcy używają mikroskopów. Mikroskop pozwala dostrzec szczegóły niedostępne samym oczom. Ale nawet mikroskopy różnią się możliwościami. Nie każdy pokaże wszystko. Dobieramy narzędzie do pytania, na które chcemy odpowiedzieć.

To podobnie jak z obserwowaniem ptaka na odległym drzewie. Kiedy nie widzisz koloru jego dzioba, mocniejsze mrużenie oczu nie zawsze pomoże. Potrzebujesz lepszego widoku lub odpowiedniego narzędzia. Brak szczegółu w naszym obrazie nie usuwa go z prawdziwego świata.

Na swojej mapie Kuba dopisuje więc pierwszą zasadę: „Nie widzę” to jeszcze nie to samo co „nie istnieje”. Ta zasada przyda mu się za chwilę w bardzo zwyczajnej kuchni.

Słowo „mikroby” obejmuje różne bardzo małe organizmy, a w szerokim użyciu także wirusy. Nie oznacza jednej wielkiej rodziny identycznych stworzeń. Dzisiaj poznamy przede wszystkim bakterie i drożdże.

Bakterie są organizmami jednokomórkowymi. To znaczy, że pojedyncza bakteria składa się z jednej komórki. Różne bakterie żyją w różnych warunkach i mają różne właściwości.

Drożdże też są bardzo małe i jednokomórkowe, ale należą do grzybów. Tak, do grzybów! Nie każdy grzyb ma kapelusz i nóżkę jak borowik z ilustracji. Świat grzybów jest o wiele bardziej różnorodny.

Kuba próbuje ułożyć nazwy w dwóch wyobrażonych pudełkach. W jednym zapisuje „bakterie”. W drugim „grzyby” i wkłada tam kartę z napisem „drożdże”. Oba pudełka mieszczą się na naszej mapie małego świata.

Teraz pytanie do ciebie. Czy drożdże są bakteriami tylko dlatego, że również są bardzo małe? Zastanów się przez moment.

Nie. Podobny rozmiar nie oznacza tej samej grupy. Wróbel i mysz też mogą być niewielkie, a przecież nie są tym samym zwierzęciem. Z drożdżami i bakteriami warto zachować podobną ostrożność w nazywaniu.

Przenosimy się w wyobraźni do kuchni. Dorosły przygotował ciasto chlebowe z drożdżami piekarskimi i odstawił je do wyrośnięcia. Po pewnym czasie ciasta jest jakby więcej. Nikt nie dosypał kolejnej miski mąki. Co się wydarzyło?

Drożdże korzystają z cukrów. W procesie, który zachodzi w takim cieście, powstaje między innymi gaz: dwutlenek węgla. Gaz tworzy pęcherzyki zatrzymywane w cieście i pomaga mu rosnąć.

Nie chodzi więc o to, że drożdże mają maleńkie ręce i podnoszą ciasto do góry. To byłaby zabawna ilustracja, ale błędne wyjaśnienie. Za wyrastaniem stoi proces, którego skutki możemy zauważyć, chociaż pojedynczych komórek drożdży nie widzimy.

W produkcji niektórych innych produktów pomagają odpowiednio dobrane bakterie. Na przykład bakterie wykorzystywane do robienia jogurtu zmieniają mleko. Nie oznacza to jednak, że dowolny mikrob nadaje się do przygotowywania jedzenia. Liczy się konkretny rodzaj i odpowiednie warunki.

Kuba zmienia tytuł swojej mapy. Zamiast „Wszyscy mali podejrzani” pisze: „Mali sąsiedzi, różne zadania”. To znacznie lepszy opis. Nie każdy mikrob wywołuje choroby. Część pomaga w procesach, z których korzystamy każdego dnia.

W książce Kuby jest zielona bakteria z wielkimi oczami. Na kolejnej stronie inna ma groźne zęby. Czy po takich obrazkach można rozpoznać, która jest pożyteczna, a która może szkodzić?

Nie. Oczy, miny i zęby są pomysłem ilustratora. Prawdziwe bakterie nie mają twarzy jak bohaterowie bajki. Rysunek może pomóc zapamiętać opowieść, ale nie zastępuje naukowego opisu.

To samo dotyczy wielkości. Bakteria narysowana na całej kartce nie jest w rzeczywistości wielka jak zeszyt. Ilustrator powiększył ją, żeby było co oglądać. Przy naukowych obrazach szukamy informacji o skali, czyli o tym, jak rozmiar na obrazku ma się do rzeczywistego.

A gdy coś wygląda czysto? Sam wygląd również nie pozwala rozpoznać wszystkich mikrobów. Nie sprawdzamy tego przez próbowanie jedzenia ani wąchanie podejrzanych plam. Gdy widzimy pleśń na jedzeniu, zostawiamy ją w spokoju i mówimy dorosłemu.

Nasza mapa jest już gotowa. Zapisaliśmy na niej trzy odkrycia. Po pierwsze: istnieje świat zbyt mały dla samych oczu. Po drugie: mikroby są różne, a drożdże należą do grzybów. Po trzecie: o właściwościach mikroba nie decyduje mina narysowana w książce.

Gdy następnym razem zobaczysz pieczywo, możesz przypomnieć sobie pęcherzyki gazu w cieście. Tak zwyczajny przedmiot prowadzi do niezwykle małego świata.

Jeśli chcesz dalej odkrywać ten temat, poproś dorosłego o kurs „Mikroby: mali sąsiedzi, różne zadania” na Kidly. Są tam ilustracje i pytania, które pomogą uporządkować naszą mapę.

To były Wielkie pytania małych odkrywców. Jakie pytanie o niewidzialnych sąsiadów zabierasz dzisiaj ze sobą? Opowiedz o nim komuś bliskiemu. Do usłyszenia!