Dlaczego mamy dzień i noc?

Za oknem robi się ciemno. W kuchni gaśnie światło, na poduszce czeka ulubiona przytulanka. Tymczasem daleko stąd ktoś odsłania zasłony i woła: dzień dobry! Dopiero zaczyna swój dzień. Jak to możliwe? Przecież mamy jedno Słońce. Czy ktoś obraca wielką lampę? A może co wieczór zasłania ją Księżyc?

Cześć! To Kidly. Wielkie pytania małych odkrywców. Dzisiaj odkryjemy, skąd bierze się noc. Do naszej podróży wystarczy wyobraźnia.

Poznaj Maję. Maja ma siedem lat i pewną teorię. Kiedy wieczorem Słońce znika za dachami, pewnie chowa się gdzieś na odpoczynek. Przecież po całym dniu świecenia może być zmęczone. Tak przynajmniej byłoby w bajce. Ale czy tak działa prawdziwy świat? Maja postanawia to sprawdzić.

Wyobraź sobie ciemny pokój. Na środku stoi lampka, a kawałek dalej ktoś trzyma dużą piłkę. Lampka świeci prosto na piłkę. Jedna jej strona jest jasna. Druga pozostaje w cieniu, bo sama piłka zasłania jej światło.

Ta piłka będzie naszą Ziemią. Lampka zagra rolę Słońca. To model, czyli uproszczony sposób pokazania czegoś, co w rzeczywistości jest o wiele większe. Nie musimy teraz niczego budować. Cały pokój może istnieć tylko w naszej wyobraźni.

Na piłce przyklejamy małą naklejkę z domkiem Mai. Domek znajduje się po jasnej stronie. W naszym modelu jest tam dzień. Maja mogłaby wyjść przed dom i zobaczyć oświetlone drzewa.

Po przeciwnej stronie przyklejamy drugi domek. Tam jest noc. Lampka cały czas świeci dokładnie tak samo. Czy trzeba było ją zgasić, żeby w drugim domku zrobiło się ciemno? Pomyśl przez chwilę.

Nie. Wystarczyło, że drugi domek znalazł się po stronie odwróconej od światła. Tak samo Słońce świeci także wtedy, gdy u nas jest noc. Nasza część Ziemi jest wtedy odwrócona od niego.

Maja ma następne pytanie. Skoro domek jest po jasnej stronie, to jak przenosi się na ciemną? Przecież nikt nocą nie przenosi jej domu dźwigiem.

Wróćmy do piłki. Teraz powoli obracamy ją w miejscu. Lampka zostaje tam, gdzie była. Naklejka z domkiem jedzie razem z powierzchnią piłki. Najpierw jest w świetle. Potem zbliża się do granicy cienia. Wreszcie znika po ciemnej stronie.

Właśnie wydarzył się modelowy zachód Słońca. Domek nie odkleił się od piłki. Lampka nie obiegła pokoju. Obróciła się piłka.

Nasza planeta też się obraca. Obraca się razem z oceanami, lasami, szkołą Mai i twoim domem. Robi to wokół swojej osi. Oś to wyobrażona linia biegnąca przez środek Ziemi między jej biegunami. Nie jest prawdziwym patykiem wbitym w planetę.

Kiedy obracająca się Ziemia niesie nas ku stronie oświetlonej, nadchodzi poranek. Kiedy niesie nas ku stronie odwróconej od Słońca, nadchodzi wieczór. W rzeczywistości niebo rozjaśnia się i ciemnieje stopniowo. Otaczające Ziemię powietrze sprawia, że przejście jest łagodniejsze niż ostra granica cienia na naszej wyobrażonej piłce.

Maja przypomina sobie coś jeszcze. Słyszała, że Ziemia podróżuje wokół Słońca. Czy to ta podróż robi noc?

Ziemia wykonuje oba ruchy. Obraca się wokół własnej osi i jednocześnie obiega Słońce. Można to porównać do zabawki, która kręci się wokół siebie, a równocześnie przemieszcza po dużym okręgu. Dwa ruchy mogą zachodzić naraz.

Codzienne następstwo dnia i nocy wyjaśniamy obrotem Ziemi wokół osi. Natomiast podróż dookoła Słońca trwa około roku. Gdybyśmy te dwa ruchy pomylili, nasza odpowiedź przestałaby pasować do tego, co obserwujemy każdego dnia.

Doba, którą liczymy na zegarze, ma dwadzieścia cztery godziny. Mieści czas dnia i czas nocy. Nie znaczy to jednak, że światło i ciemność zawsze dostają po równej połowie. Pewnie pamiętasz bardzo długie letnie wieczory i zimowe popołudnia, kiedy szybko zapada zmrok. To kolejna zagadka, na osobną opowieść.

Pora na ostatnią próbę. W naszej wyobraźni domek Mai właśnie schował się po ciemnej stronie piłki. Gdzie jest lampka? Zniknęła, zgasła, czy nadal świeci na drugą stronę? Masz chwilę na odpowiedź.

Nadal świeci. Maja uśmiecha się, bo potrafi już poprawić swoją pierwszą teorię. Słońce nie poszło spać. To nasza część Ziemi odwróciła się od niego.

A Księżyc? Nie musi co wieczór zasłaniać Słońca. Noc pojawia się dzięki obrotowi Ziemi również wtedy, gdy Księżyca wcale nie widzimy. Możemy więc zamknąć sprawę zaginionego Słońca. Nic nie zaginęło.

Spróbuj dokończyć jedno zdanie: kiedy u mnie zapada noc, Słońce... Możesz powiedzieć odpowiedź komuś obok albo tylko pomyśleć. Nadal świeci na inną część Ziemi. Właśnie tak.

Z tej podróży zabieramy trzy rzeczy. Ziemia ma stronę oświetloną i stronę odwróconą od Słońca. Obraca się wokół swojej osi. A my podróżujemy razem z nią, nawet kiedy leżymy spokojnie pod kołdrą.

Wieczorem możesz opowiedzieć komuś historię domku na piłce. Bez trudnych nazw, za to własnymi słowami. Jeśli masz ochotę pobawić się modelem i sprawdzić odpowiedzi w quizie, poproś dorosłego o kurs „Dlaczego mamy dzień i noc?” na Kidly.

To były Wielkie pytania małych odkrywców. Zostawiam ci kolejne: czy zwykłą kartkę papieru można usłyszeć? W następnej opowieści sprawdzimy, ile wskazówek mieści się w jednej małej rzeczy. Do usłyszenia!